कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को विकास आज मानव इतिहासकै सबैभन्दा तीव्र र शक्तिशाली क्रान्तिका रूपमा अघि बढिरहेको छ। यसले शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार र उत्पादनका क्षेत्रमा अभूतपूर्व सहजता ल्याएको भए पनि, यसको अनियन्त्रित रफ्तारले गम्भीर मानवीय र सुरक्षा चुनौतीहरू पनि थपिदिएको छ। प्रविधि आफैँमा समस्या होइन, तर यसको द्रुत विकासको तुलनामा यसलाई नियमन गर्ने कानुन र नीतिहरूको अभावले आज विश्व समुदायलाई नै चिन्तित बनाएको छ। यही गम्भीरतालाई मध्यनजर गर्दै संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले एआई जोखिम व्यवस्थापनका लागि तत्काल एउटा बलियो बहुपक्षीय विश्वव्यापी संयन्त्र निर्माण गर्न आह्वान गरेका छन्।
आजको डिजिटल युगमा वास्तविक शक्ति डेटा, कम्प्युटिङ क्षमता र एल्गोरिदममा निहित छ। विडम्बना के छ भने, यो शक्ति विश्वका सीमित प्रविधि कम्पनी र केही शक्तिशाली राष्ट्रहरूको हातमा मात्र केन्द्रित हुँदै गएको छ। पारदर्शिता र जवाफदेहिता बिना चलाइएको यो दौड स्वयं मानव अस्तित्वका लागि संकट बन्न सक्छ। विगतमा शीतयुद्धको समयमा विश्वका शक्ति राष्ट्रहरूले परमाणु हतियारको भयावह जोखिम बुझेर जसरी साझा संयन्त्र र सम्झौताहरू बनाएका थिए, एआईको अनियन्त्रित प्रयोग रोक्न पनि अहिले त्यस्तै विश्वव्यापी तत्परता र साझा मापदण्डको खाँचो परेको छ।
एआई सुशासनका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघले ‘ग्लोबल डिजिटल कम्प्याक्ट’ र ‘स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक प्यानल’ जस्ता पहलहरूमार्फत प्राथमिक आधारहरू तयार गरिसकेको छ। तर, प्रविधिको जोखिम रोक्न यति मात्र पर्याप्त छैन; अब थप कडा र बाध्यकारी कदमहरू चाल्न आवश्यक छ। विशेष गरी निर्दोष बालबालिकालाई एआईका अनपेक्षित परीक्षणहरूको साधन बन्न नदिनु र मानव जीवन र मरणको निर्णय गर्ने अधिकार कहिल्यै मेशिन वा एल्गोरिदमको हातमा नपुर्याउनु आजको प्रमुख चुनौती हो।
एआईको अन्तिम उद्देश्य मानवहित हुनुपर्छ, मानव विस्थापन वा विनाश होइन। ‘किलर रोबोट’ जस्ता पूर्ण रूपमा स्वचालित घातक हतियारको अवधारणालाई भविष्यमा कुनै पनि हालतमा स्वीकार गर्न सकिँदैन। प्रविधि जतिसुकै उन्नत र स्वायत्त भए पनि त्यसमाथि अन्तिम निर्णय, मानवीय नियन्त्रण र निगरानी सधैँ अनिवार्य हुनुपर्छ। एआई प्रविधिमा नेतृत्वदायी भूमिका खेलिरहेका राष्ट्रहरूले आफ्ना प्रतिस्पर्धालाई बिर्सेर सुरक्षा जोखिमका सूचनाहरू आदानप्रदान गर्ने र विश्वव्यापी सुरक्षा मापदण्डहरू निर्माण गर्न अग्रसरता देखाउनु नै आजको आवश्यकता हो।
