हामी प्रविधिमा अभूतपूर्व उचाइमा पुगेका छौँ, तर सम्बन्धमा अभूतपूर्व गरिब भएका छौँ। हामीले अग्ला भवन निर्माण गर्यौँ, तर मनहरू साँघुरा बनायौँ। हामीले संसारलाई एउटा गाउँमा बदल्यौँ, तर आफ्नै घरभित्रका मानिसहरू अपरिचित बने। यो हाम्रो समयको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो।आज नाता नाताजस्तो छैन। सम्बन्ध सम्बन्धजस्तो छैन। साथी साथीजस्तो छैन। परिवार परिवारजस्तो छैन। प्रेम प्रेमजस्तो छैन। यी वाक्यहरू केवल भावुक अभिव्यक्ति होइनन्; यी हाम्रो समयको सामाजिक यथार्थका दस्तावेज हुन्। समाजको बाहिरी संरचना जस्ताको तस्तै देखिए पनि त्यसको आत्मा भने क्रमशः क्षीण हुँदै गएको छ।
मानिसको मूल्य पहिले उसको इमानदारी, श्रम, नैतिकता र चरित्रले निर्धारण गर्थ्यो। आज उसको मूल्य बैंक खाताले, सम्पत्तिले, पहुँचले र शक्तिले निर्धारण गर्न थालेको छ। परिणामतः चरित्रभन्दा चतुरता, इमानदारीभन्दा अवसरवाद र सेवाभावभन्दा स्वार्थलाई सफलता मान्ने संस्कृति विस्तार भएको छ।नैतिकता आज सार्वजनिक भाषणको विषय बनेको छ, व्यक्तिगत जीवनको अभ्यास होइन। मानवता समारोहका भाषणमा प्रशंसा गरिन्छ, तर दैनिक व्यवहारमा बेवास्ता गरिन्छ। संवेदना सामाजिक सञ्जालका प्रतिक्रियामा सीमित छ; पीडितको काँध समाउने हात भने विरलै देखिन्छ। मानिस रोइरहेको हुन्छ, तर समाज उसको पीडाभन्दा दृश्यमा बढी आकर्षित हुन्छ।
परिवार एउटै छानामुनि छ, तर संवाद हराएको छ। प्रत्येक सदस्य आफ्नो-आफ्नै डिजिटल संसारमा बन्दी छ। प्रेम पनि स्थायित्वभन्दा सुविधामा आधारित बन्दै गएको छ। सम्बन्धहरू विश्वासका आधारमा होइन, उपयोगिताका आधारमा टिक्न थालेका छन्। यही कारण सम्बन्धहरू कमजोर भएका हुन्।
हामीले आर्थिक विकासलाई नै विकासको पर्याय ठान्यौँ। तर आर्थिक समृद्धिले नैतिक समृद्धिको ग्यारेन्टी गर्दैन। सम्पन्न समाज पनि संवेदनाहीन हुन सक्छ, र गरिब समाज पनि अत्यन्त मानवीय हुन सक्छ। विकास केवल सडक, पुल र भवनको निर्माण होइन; विकास त नागरिकको चरित्र, सामाजिक विश्वास र सार्वजनिक नैतिकताको उन्नयन पनि हो।
आजको वर्गीय समाजमा मानिसलाई मानिसका रूपमा होइन, साधनका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। कसैसँग पैसा छ भने ऊ सम्मानित हुन्छ, चाहे उसको चरित्र जस्तोसुकै होस्। कसैसँग इमानदारी छ तर सम्पत्ति छैन भने ऊ उपेक्षित हुन्छ। यस्तो अवस्थामा समाजले नै गलत मूल्यलाई वैधता दिन थाल्छ।
सबैभन्दा दुःखद पक्ष के हो भने हामीले यो परिवर्तनलाई सामान्य ठान्न थालेका छौँ। असत्यलाई चतुरता, भ्रष्टाचारलाई क्षमता, अवसरवादलाई नेतृत्व र मौनतालाई बुद्धिमत्ता मान्न थालेपछि समाजको नैतिक मेरुदण्ड कमजोर हुनु स्वाभाविक हो।तर आशा अझै बाँकी छ। जबसम्म एउटा परिवारले सत्य सिकाइरहेको छ, एउटा शिक्षकले इमानदारी पढाइरहेको छ, एउटा युवाले श्रममा विश्वास गरिरहेको छ, एउटा नागरिकले अन्यायविरुद्ध आवाज उठाइरहेको छ, तबसम्म समाज पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन।समाज सरकारबाट मात्रै बन्दैन, बजारबाट मात्रै बन्दैन। समाज प्रत्येक नागरिकको आचरणबाट बन्छ। त्यसैले समाजलाई फेरि समाजजस्तो बनाउन कुनै चमत्कार आवश्यक छैन; आवश्यक छ आफूभित्रको मानिसलाई पुनः जागृत गर्ने साहस।अन्ततः प्रश्न समाज बिग्रियो कि भन्ने होइन। प्रश्न त यो हो हामी आफैं कति बाँकी छौँ मानिस भएर? यदि यो प्रश्नको उत्तर इमानदारीपूर्वक खोज्न सक्यौँ भने समाजलाई पुनः समाजजस्तो बनाउने यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुनेछ।
