नेपाल विश्वको एक प्राचीन, स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्र हो। यसको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो मानिन्छ। विविध जातजाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिको साझा फूलबारीका रूपमा परिचित नेपालले विभिन्न कालखण्डमा राजनीतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवर्तनहरू अनुभव गरेको छ।
नेपालको प्रारम्भिक इतिहास किराँत शासनबाट सुरु भएको मानिन्छ। त्यसपछि लिच्छवि कालमा कला, संस्कृति, व्यापार र प्रशासनिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय विकास भयो। लिच्छवि काललाई नेपालको स्वर्णकालका रूपमा समेत चिनिन्छ। त्यसपछिको मल्ल कालमा कला, वास्तुकला तथा सभ्यताको उच्च विकास भएको पाइन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा निर्माण गरिएका मन्दिर, दरबार र सांस्कृतिक सम्पदाहरू आज पनि त्यस युगका जीवित प्रमाण हुन्।
अठारौँ शताब्दीमा पृथ्वीनारायण शाहले बाइसे–चौबिसे राज्यहरूलाई एकीकरण गर्दै आधुनिक नेपालको निर्माण गर्नुभयो। उहाँको दूरदर्शी नेतृत्व र राष्ट्रप्रेमका कारण नेपाल एकीकृत राष्ट्रका रूपमा स्थापित हुन सफल भयो। उहाँले नेपाललाई दुई ठूला शक्तिहरूको बीचमा रहेको “तरुल” को संज्ञा दिँदै राष्ट्रिय स्वाधीनताको महत्वमा जोड दिनुभएको थियो।
वि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म नेपालमा राणा शासन कायम रह्यो। यस अवधिमा राजनीतिक स्वतन्त्रता सीमित भए पनि केही भौतिक पूर्वाधारहरूको विकास भएको थियो। वि.सं. २००७ सालको जनआन्दोलनपछि राणा शासनको अन्त्य भई नेपालमा प्रजातन्त्रको सुरुवात भयो। त्यसपछि नेपालले पञ्चायती व्यवस्था, बहुदलीय प्रजातन्त्र, जनआन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्मको यात्रा तय गरेको छ।
नेपालको इतिहास केवल शासक र शासन व्यवस्थाको इतिहास मात्र होइन, यो नेपाली जनताको संघर्ष, त्याग, वीरता र राष्ट्रिय स्वाभिमानको इतिहास पनि हो। वीर गोर्खालीहरूको साहस, सहिदहरूको बलिदान तथा जनताको लोकतान्त्रिक आन्दोलनले नेपालको वर्तमान निर्माण गरेको छ।
अन्त्यमा, नेपालको इतिहासले हामीलाई राष्ट्रिय एकता, स्वाधीनता र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको संरक्षण गर्न प्रेरणा दिन्छ। इतिहासबाट शिक्षा लिएर समृद्ध, शान्त र विकसित नेपालको निर्माण गर्नु आजको पुस्ताको प्रमुख दायित्व हो।
